ماشين دورنگ هايدلبرگ

مبحث بسته بندی ( packaging) از مباحث بسیار گسترده ومتنوع است زیرا همزمان با هم دو مکوضوع را مورد توجه قرار میدهد.یکی ، بعد هنری کار ودیگری، سیستم های مدرن چاپ وتولید مواد. بنابراین یک طراح بسته بایستی

علاوه بر اشراف به موضوع کار هنری خویش را با انواع تکنیک های مدرن چاپ وتوانایی سیستمهای جدید تولید مواد آشنا باشدواز امکانات این سیستم ها اطلاعات کامل داشته باشد تا بتواند با کمترین هزینه به بهترین روش طرح خودرا اجرا نماید.

هر کشوری با توجه به میزان رشد و بهره مند بودن از تکنولوژی بالا از یکسری امکانات وتوانائیها برخوردار است وهمین توانائیها ویا عدم آنهاست که طراح را مختار یا محدود به اتخاذ روشهایی متناسب با آن می نماید.بنابراین هنر بسته بندی نیز به میزان قابل توجهی متاسی از این شرایط می باشد.

درتعریف بسته بندی گفته می شود که(( بسته بندی سرنوشت کالا را تعیین می کند)) و (( بهترین تبلیغ یک کالا بسته بندی آن است)).

تعریف بسته بندی با توجه به نوع رابطه حرفه ای یک گرافیست عبارت است از (( بسته بندی کردن تمام اطلاعات هنری یک گرافیست در یک اثر))

بنابراین با توجه به تعریف ذکر شده تاکید می گردد که ، بسته بندی نوعی جمع بندی تمامی جنبه های گوناگون حیطه های گرافیکی دریک کار هنری فنی است که معدل این کار ، سرنوشت کالای حامل آن را معین می سازد .از این رو هنرمند طراح وظیفه ای حساس بر عهده دارد.

درهر بسته بندی یکسری معیارهای اساسی وجود دارد که معیارهای دیگر باید تابع آنها باشند اما گاهی تقدم وتاخر این معیارها با توجه به معیارهای فرعی شرایطی را بوجود می آورد که طراح را مجاب به اتخاذ تصمیمات مقتضی می سازد .واین طراح است که تقدم وتاخر معیارها را تعیین می سازد.

بطور کلی بسته بندی ها دو نوع هستند: یکی حجم دار وسه بعدی ودیگری مسطح ودو بعدی.

این تقسیم بندی با توجه به نوع کاربردی آن انجام گرفته است.بنابراین اگر یک ورق با تازدن های مختلف بصورت جعبه ای یا حجمی شکل گیرد آن را بسته بندی حجمی می شناسیم.

درنوع بسته بندی حجم دار ممکن است محتوی حجم را مایع، گاز ویا جامد تشکیل دهد. دربسته بندی های مسطح ودو بعدی محتوی آنها ممکن است یک حجم باشد و یا یک سطح مثل انواع لفاف ها که دربسته ای یا کالایی قرار می گیرد و یا لیبل های متنوعی که به درب احجامی نظیر شیشه ها ، قوطی ها و کنسروها چسبیده یا چاپ می گردد.

از طرف دیگر نوع واندازه بسته بندی ها نسبت به یکدیگر کاملا متفاوت است. گاهی بسته بندی ها بسیار کوچک وظریف بوده مثل انواع بسته بندی های قطعات الکترونیکی بسیار دقیق وکوچکتر نظیر : کیتها، آی .سی.ها، وباطری های اتمی جدید وبعضی وقت ها مقیاس آن بسیار بزرگ است ،همانندبسته بندی سردخانه های بزرگ وقطعات غول پیکر موتورهای هواپیما و کشتی ها که قطعا طراح درکنار مهندسین مشاور فنی قرار می گیرد. پس می بینیم یک طراح حیطه فعالیتش می تواند در یک موضوع تا کجا وسعت داشته باشد.

- توجه به انتخاب نوع مواد و مصالح و قیمت آن در بسته بندی

در یک طراحی موفق، نوع مواد ومصالح باید متناسب با کالای مورد نظر به کار گرفته شده باشد. از طرفی باید مقرون به صرفه بودن این مواد که جز اصول اساسی فروش و قیمت کالاست،مورد توجه قرار گیرد.بسیاری از مواد و مصالح در نظر گرفته شده ممکن است بسیار مناسب کالای ما باشد و در کیفیت ارایه آن سهم آن بسزایی داشته باشد اما، در نهایت این هزینه است که سرنوشت کالا را تعیین می سازد. بنابراین رابطه مستقیمی بین قیمت کالا و نوع بسته بندی آن اعم از لوکس یا معمولی و نوع مواد بسته بندی دارد و این رابطه باید از سوی طراح مد نظر قرار گیرد. البته استثناهایی وجود دارد مثلا گاهی طراح به خاطر اینکه کالای شرکتی را با اثر بیشتری معرفی و ارائه کند آن را در یک مدت زمان محدودی با بسته بندی خاصی ارائه می دهد تا بتواند بازار خود را به دست آورد و بعدا کیفیت آن را با توجه به هزینه تمام شده پایین می آورد.هرچند این عمل خطر از دست دادن مشتریان را به همراه دارد.

- محاسبه یک طرح به هنگام گستردگی آن

بعضی از طرح های حجمی که قالب آن ها از مواد و مصالحی مانند: کا، مقوا، طلق و یا هر نوع ورقه های فلزی و نظایر آن تشکیل می شود، هنگامی که گسترده و مسطح می گردد (باز می شود) سطح خاصی را اشغال میکند. از آنجا که این سطوح شامل ورقه هایی است که به اندازه های استاندارد تولید می گردد لذا طراح باید نهایت دقت را به عمل آورده که کمترین ضایعات (دورریز)را از سطح آن به جا گذارد. یعنی در واقع از یک سطح به نحو بهینه ای استفاده ببرد. گاهی طرحی با کمی جابه جایی در اندازه آن (به شرط آنکه به اصل اثر لطمه وارد نشود) یا تغییر سطوح جانبی، ممکن است به میزان قابل توجهی از مواد مصرفی آن کاهش یابد. پس در اینجا آگاهی به نحوه تازدن ها و برش ها و زاویه های خم کردن ها برای یک طراح از اهمیت خاصی برخوردار است و به همین دلیل باید از اندازه های انواع ورقه های کاغذی و یا فلزی و نظایر آن آگاهی داشته باشد. در همین جا اشاره می گردد که میزان تازدن ها واستفاده حداقل از چسب در انواع بسته بندی های کاغذی یا مقوایی و امثال آن در صورتی که میزان مصرف مقوای مفید اضافه نگردد ارجح است.

- تناسب حجم طراحی شده نسبت به حجم کالا

از آنجا که هدف بسته بندی حفاظت از کالاست، حجم در نظر گرفته شده نباید بیش از حد لازم بزرگ یا کوچک باشد اما گاهی روابطی در شکل برقرار است که اگر قسمت هایی از طرح از حجم فراتر باشد به حجم اصلی لطمه ای وارد نساخته بلکه زیبایی آن را مضاعف می کند.

- تکثیر منوفرم (تک شکلی) و معدل آنها

هر شکل حجمی برای بسته بندی باید به تنهایی زیبا باشد. این حجم ممکن است هندسی باشد یا غیر هندسی، منظم باشد یا نامنظم. علاوه بر موارد ذکر شده طراح باید به مجموع این طرح ها در کنار هم نیز توجه داشته باشد و معدل حاصله از مجموع طرح را بررسی نماید. این اصل بسیار مهمی است که زیبایی فرم کلی، زیبایی تک فرم ها را تقویت می کند.گاهی طراح از همین خاصیت استفاده می کند و مجموع تک فرم ها را به صورت یک جدول و پازل شکل می دهد و از کنار هم چیدن تک فرم ها فرم اصلی را به زیبایی خلق می کند.

- متحد الشکل بودن (یونیفرم) مجموعه طرح ها

هرگاه طراح بخواهد برای موسسه یا کارخانه یا هر شرکتی مجموعه ای از کالاهای آن مکان را جهت تبلیغ یا معرفی و عرضه کالا یا خدمات طراحی نماید باید نوعی وحدت و یکپارچگی را در این مجموعه برقرار سازد به طوری که مخاطبان با دیدن هر یک از اقلام ذکر شده در مکان های متفاوت از شخصیت و فرم طرح بیدرنگ متوجه آن شرکت یا موسسه شوند.رسیدن یه این یکپارچگی به طرق مختلف امکان پذیر است. گاهی از فرم خاص و زمانی از رنگ و یا در مواردی از لوگو و شکل خاصی و یا سایر عوامل دیگر که بستگی به خلاقیت طراح دارد استفاده می گردد. در اینگونه موارد طراح طوری طرح های خود را سامان می بخشد که شکل هر یک از محصولات در عین اختلاف با محصول دیگر، تعلق آن به موسسه یا شرکت را نشان دهد.

- بسته بندی فراکاربردی

گاهی با توجه به استمرار تبلیغی که مد نظرداریم در طراحی بسته بندی خود مورد یا مواردی را لحاظ می کنیم تا بعد از انجام وظایف اصلی خود یعنی بسته بندی کالا، عمل ثانویه آن که کار تبلیغی است را بر عهده گرفته و استمرار بخشد. بسیاری از بسته ها و ظروف بسته بندی به گونه ای طراحی شده اند که آن چنان از حجم و فرم زیبایی یا کاربردی تری (فراتر از کاربرد خود) برخوردارند. به صورتی که مصرف کننده بعد از اتمام کالا، از آن به عنوان دکور یت بخشی از لوازم تزیینی استفاده می کند، و طراح حدالامکان موردی را در آن مد نظر قرار می دهد تا استفاده ثانویه مانع از کنار گذاشتن آن شود. در همین مقطع است که شعارها و نوشته های موسسه یا شرکت مربوطه کرارا در معرض دید قرار گرفته و تداوم تبلیغ صورت می پذیرد.

- بسته بندی چند منظوره

ممکن است بسته بندی ها به گونه ای طراحی گردند که به غیر از هدف اصلی آن اهداف فرعی دیگری را دنبال کند. یعنی در عین محافظت از کالا، پیام یا تبلیغ و حتی آموزش غیر مستقیم باشند. طراح با بهره گیری از میزان ذوق و سلیقه و خلاقیت خویش و با توجه به فرهنگ جامعه می تواند اقدام به ارسال پیام و یا آموزش غیر مستقیم نماید و قطعا اثر بسیار مضاعفی را بر مخاطبان خود برجا می گذارد.یکی از طرق زیبا برای استخراج و عرضه ذخایر فرهنگی از این منظر قابل اجرا است و برای هنرمندان با ذوق حیطه بسیار مناسبی است. مثل انواع بسته بندی های دستمال کاغذی و یا انواع کبریت ها و یا بسته بندی های لوازم التحریر و نظایر آنها، که با انتخاب شعاری و پیامی نوشتاری و یا همراه کردن تصاویری که حامل هنرهای بومی و ملی جامعه ای و یا عکس هایی که در بر دارنده آثار تاریخی و فرهنگی قوم یا ملتی می توان به این جنبه مهم از بسته بندی نزدیک شد.

- توجه به نکات فنی، بهداشتی بسته بندی ها

اکثر کالا های مصرفی خصوصا خوراکی ها به دلیل حساسیت بسیار زیاد آنها به مواد آلوده کننده پیرامونشان خیلی سریع در معرض فساد قرار می گیرند. در بسته بندی اغلب وسایل و کالاهای پزشکی، این حساسیت به چندین برابر افزایش می یابد. البته در این نوع بسته بندی ها طراح با تشریک مساعی تخصص های مختلف پزشکی کار طرح را پیش می برد. بحث بسته بندی در امور پزشکی نیاز به یک تجربه و تخصص خاص دارد که متاسفانه در ایران به آن اصلا توجه نشده است حتی در محافل دانشگاهی.

طراح به هنگام بسته بندی برای کالاهای خوراکی باید به نوع مواد مورد استفاده در بسته بندی و نحوه باز وبسته شدن بسته توجه داشته باشد. به طوری که در معرض آلودگی قرار نگیرد مثل انواع لفاف ها، کاغذ، طلق و یا انواع ورق های فلزی بسیار نازک که به دور کالا پیچیده می شوند. نور مستقیم خورشید ترکیبات شیمیایی اکثر مواد خوراکی را که در معرض آن قرار می گیرند تغییر می دهد.بنابراین در استفاده از طلق ها باید دقت شود. بعضی از مواد نیاز به ورقه هایی با لایه های مخصوص دارند که فاسد نگردند از این رو ضخامت کاغذ یا مقوای آن ها افزایش می یابد و مشکلاتی را برای طراح ایجاد می نماید. راه ورود به کالاهایی مثل انواع آب میوه ها باید به گونه ای در نظر گرفته شود که رعایت نکات بهداشتی در آن صورت پذیرفته باشد.

معمولا خمیر دندان در خانواده مورد استفاده مشترک افراد خانواده است. اندیشیدن به اینکه چهطور می توان راهی برای کمتر آلوده شدن آن پیدا کرد جز وظایف یک طراح است. در این زمینه ها ابتکار و خلاقیت جز لاینفک کار طراح است نکته ای که باید خاطر نشان کرد توجه گرافیست به "فرهنگ مصرف" مردمی است که در آن جامعه زندگی می کنند. در اینجا منظور از فرهنگ مصرف فقط به معنی نحوه و چگونگی استفاده کردن از کالا می باشد. مثلا برای باز کردن بسته ای از فرمول های پیچیده و پرتکلف استفاده نشود و فرهنگ عامه مردم هم مورد نظر قرار گیرد. یک کالا در تمام اقصی نقاط کشور ممکن است توزیع گردد که باید به این نکته نیز توجه گردد. جنبه صادراتی بودن آن نیز مورد توجه است.

- هویت فرهنگی در یک اثر هنری

موضوع هویت فرهنگی در یک اثر هنری از موضوعاتی است که بخش مستقل و جامعی را به خود اختصاص می دهد و از زوایای مختلف جای بحث و بررسی دارد. بحث در اینجا این است که یک اثر بسته بندی از نظر طرح، رنگ و ترکیب بندی آن بتواند شناسنامه خود را به مخاطب نشان داده تا ما هویت آن را تشخیص دهیم اگر این بسته بندی در مرزهای فراتر از مرزهای اقلیمی خود ظاهر شود بتوانیم مبدا آن را شناسایی کنیم که کالاهای صادراتی طیف وسیعی از این مقوله را شامل می شوند و به نظر می رسد که در این زمینه طراحان ژاپنی به موفقیت های چشمگیری نایل آمده اند.

عوامل دیگری در بسته بندی وجود دارد که در زیر مجموعه موارد ذکر شده جای می گیرد و معمولا هر طراح موفق، به نحوی اصول ذکر شده را در آثار خود رعایت می کند.